[2]Ovide Decroly (1871 - 1932),
- Decroly, O., L'initiation a l'activité intellectuelle et motrice par les jeux éducatifs, Delachaux et Niestle, Neufchatel, 1914.
- Decroly, O. et Frickx J., Documents pédotechniques, Lamertin, Bruxelles, 1926.
- Segers, J.E., La psychologie de l'enfant normal et anormal d'apres le Dr. O. Decroly, Stoops, Bruxelles, 1948.
[3] John Dewey (1859 - 1917).
- Dewey J., Schools of tomorrow, Dutton, New York, 1915.
- Dewey J., The child and the curriculum and the school and society, University of Chicago Press, Chicago, 1956.
- Dewey, J., Experience and education, Collier Macmillan, London, 1967.
[4] Maria Montessori (1870 - 1952).
- Montessori, M., Education for a new world, Clio, Oxford, 1989.
- Montessori, M., To educate the human potential, Clio, Oxford, 1989.
[5] Celestin Freinet (1896 - 1966).
- Freinet, C., Oeuvres pédagogiques, Seuil, Paris, 1994.
- Freinet, C., Pour l'école du peuple: guide pratique pour l'organisation materielle, technique et pédagogique, Maspero, Paris, 1974.
[6]- Guisen, A., Le plan de dalton pour l'individualization de l'enseignement, Office de publicité, Bruxelles, 1930.
- Ahlers, J., Buurslink. R. en Dallinga, J., Wat is dat voor een school? Over de 'gewone' lagere school, de basisschool, Dalton, Freinet, Jenaplan, Montessori en Vrije school, Van Loghum Slaterus, Deventer, 1982.
[7]Aerts, D., Construction of reality and its influence on the understanding of quantum structures, International Journal of Theoretical Physics, vol. 31, No 10, 1815-1837, 1992.
[8]Toulmin, S., Cosmopolis; the hidden agenda of modernity, The Free Press, New York, 1990.
[9]René Descartes (1596 - 1650).
- Descartes, R., Discours de la méthode, Garnier-Flammarion, Paris, 1966.
- Descartes, R., Principes, Vrin, Paris, 1964.
- Descartes, Oeuvres, (1618-1637), (1638-1642), Garnier, Paris, 1967.
[10]La doute méthodique
[11]Isaac Newton (1643 - 1727).
- Newton, I., Principia, vol.I: the motion of bodies, vol II: the system of the world, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London, 1934.
[12] Het 'Sensorium Commune'
[13]Een mooie analyse van hoe die verschillende belangengroepen in ons land gedurende een zekere periode, het interbellum, gestreden hebben rond het onderwijs kan men vinden in:
- Tyssens, J., Strijdpunt of pasmunt: levensbeschouwelijk links en de schoolkwestie,VUB-Press, 1993.
14Brunner, H., Altagyptische Erziehung, Harrassowitz, Wiesbaden, 1991.
[15]Artes liberales
[16]Brubacher, J. S., A history of the problems of education, McGraw-Hill, London, 1969.
[17]Brubacher, J. S., On the philosophy of higher education, Jossey-Bass, San Francisco, 1982.
[18] Enkele referenties waarin dit aspect van de quantummechanica belicht wordt:
- Heisenberg, W., Uber den anschaulichen Inhalt der quantentheoretischen Kinematik und Mechanik, Zeitschrift für Physik, 43, 172, 1927.
- Bohr, N., The quantum postulate and the recent development of atomic theory, Nature, 121, 580, 1928.
- Schrödinger, E., Die gegenwärtige Situation in der Quantenmechanik, Naturwissenschaften 23, 807; 823; 844, 1935.
- Wigner, E., Remarks on the mind-body question, in Symmetries and Reflections, Indiana University Press, Bloomington, 1967.
- d'Espagnat, B., A la recherche du reel: Le regard d'un physicien, Gauthier-Villars, Paris, 1979.
- Bohm, D., Unfolding meaning: a weekend of dialogue wih David Bohm, Mickleton, Foundation House, 1985.
- Aerts, D., De muze van het leven: Quantummechanica en de aard van de werkelijkheid, Pelckmans - AgoraKok, 1993.
[19]Dikwijls wordt deze strijd verbonden met het beroemde decennia-durende debat tussen Albert Einstein, die alle mogelijkheden van een observationele interpretatie van de quantummechanica wilde uitputten, en Niels Bohr, die van bij het begin voorstander was van een participatorische interpretatie.
- Einstein, Podolsky and Rosen, Can quantum-mechanical description of physical realiy be considered complete?Physical Review, 47, 777, 1935.
- Bohr, N., Can quantum-mechanical description of physical realiy be considered complete?Physical review, 48, 696, 1935.
- Bohr, N., Discussion with Einstein on epistemological problems in atomic physics, in Albert Einstein: Philosopher-Scientist, Schilpp, P.A., ed., in The Library of Living Philosophers, Evanston, 1949.
- Aerts, D. and Dutch, W., Microphysical Reality, Physics Today, 39, 13, 1986.
- Aerts, D., An attempt to imagine parts of the reality of the micro-world, in the proceedings of the conference Problems in Quantum Physics ; Gdansk '89, World Scientific Publishing Company, Singapore, 3, 1990.
- Aerts, D., The construction of reality and its influence on the understanding of quantum structures, Int. J. Theor. Phys., 31, 1915, 1992.
[20] Enkele referenties in verband met de problematiek van de Bell-ongelijkheid.
- Bell, J.S., Physics, 1, 195, 1965; Epistemological Letters, 7, 14.1, 1975, Epistemological Letters, 9, 17.0, 1976.
- Lahti, P., and Mittelstaedt, P. (eds.), Symposium on the Foundations of Modern Physics: 50 years of the Einstein-Podolsky-Rosen Gedanken-experiment, World Scientific, Singapore, 1985.
- Aerts, D., The physical origin of the Einstein Podolsky Rosen paradox, in Open Questions in Quantum Physics, eds. G. Tarozzi and A. van der Merwe, D. Reidel Publishing Company, 33, 1985.
- Aerts, D., The physical origin of the EPR paradox and how to violate Bell inequalities by macroscopical systems, in On the Foundations of modern Physics, eds. P. Lathi and P. Mittelstaedt, World Scientific, Singapore, 305, 1985.
[21]- Aspect, A. et al., Physical Review Letters, 47, 460, 1981, Physical Review Letters, 49, 91, 1982, Physical Review Letters, 49, 180, 1982.
[22]Niels Bohr probeerde het idee van 'complementariteit', dat zelfs in de quantummechanica eerder een vage en niet goed gedefinieerde plaats innam, toe te passen op andere gebieden van de werkelijkheid (zie bijvoorbeeld Bohr, N., Nature 131, 421, 457, 1932, Erkenntniss, 6, 293, 1937, Dialectica, 2, 312, 1948.). Na de jaren zestig ontstonden allerlei pogingen om de quantummechanica zowat met eender wat in verband te brengen, gaande van oosterse religie (Capra, F., The Tao of Physics, Shambala, Berkeley, 1975) tot het spelen van golf (Enhager, K., Quantum golf: the path to golf mastery, Warner Books, new York, 1991).
[23]Een goed voorbeeld hiervan is de uitspraak van Stephen Hawking, een notoir tegenstander van de participatorische lessen uit de quantummechanica : "Als ik een van mijn collega's het woordje 'meting' hoor uitspreken, dan neem ik mijn revolver en ik schiet." Hawking drukt hiermee het gevoel uit van een aantal natuurkundigen die het grondig beu waren om steeds rekening te moeten houden met het effect van de waarnemer bij het beoefenen van hun vak.
[24] - Von Foerster, H., (ed.), Principles of self-organization, transactions of the University of Illinois, Symposium on Self-Organization, Pergamon Press, London, 1962.
- Von Foerster, H., (ed.), Purposive systems, proceedings of the First Annual Symposium of the American Society for Cybernetics, Spartan, New York, 1968.
- Von Foerster, H., Observing systems, Intersystems Publications, Seaside Califoria, 1984.
- Von Glasersfeld, E., An Introduction to Radical Constructivism, in The Invented Reality, P. Watzlawick (ed.), Norton, New York, 1984.
- Von Glasersfeld, E., The Construction of Knowledge: Contributions to Conceptual Semantics, Intersystems, Salinas, CA, 1987.
- Heylighen F., Rosseel E. and Demeyere F. (eds.), Self-Steering and Cognition in Complex Systems: Toward a New Cybernetics, Gordon and Breach Science Publishers, New York, 1990.
- Heylighen F., Selection Criteria for the Evolution of Knowledge, in de Proceedings of the 13th International Congress on Cybernetics (Association Internat. de Cybernétique, Namur), 1993.
[25]- Varela, F. J. and Maturana H. R., Autopoiesis and cognition: the realization of the living, Reidel, Dordrecht, 1980.
- Varela, F. J. and Maturana H. R., The tree of knowledge: the biological roots of human understanding, Shambhala, Boston, 1992.
- Varela, F. J., Principles of biological autonomy, North Holland, New York, 1979.
- Bateson, G., Mind and nature: a necessary unity, Wildwood House, London, 1979.
- Bateson, G., Steps to an ecology of mind: collected essays in anthropology, psychiatry, evolution, and epistemology, Aronson, Northvale New Jersey, 1987.
[26] - Luhmann, N., Politische Planung, Westdeutcher Verlag, GmbH, Opladen, 1971.
- Habermas, J., Communication and evolution of society, Beacon, Boston, 1979.
- Habermas, J. und Luhmann, N., Theorie der Gesellschaft oder Sozialtechnologie, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main, 1971.
- Giddens, A., The constitution of society, Policy Press, Cambridge, 1984.
- Achterhuis, H., Het rijk van de schaarste: van Thomas Hobbes tot Michel Foucault, Ambo, Baarn, 1988.
[27]- Von Cranach, M. and Harre, R., The analysis of action: recent theoretical and empirical advances, Cambridge University Press, Cambridge, 1982.
- Van Langenhove, L., The theoretical foundations of experimental psychology and its alternatives, in Rethinking Psychology, Smith, J., Harré, G. and Van Langenhove, L. (eds.), London, Sage, 1995.
[28]InThe emperor's new mind (Oxford University Press, 1989) argumenteert Roger Penrose voor deze hypothese, en ook Freeman Dyson in Een schitterend ongeluk (Contact, Amsterdam, 1993) drukt zijn geloof in de aanwezigheid van zulke effecten uit. William Calvin in The Cerebral Symphony. Seashore Reflections on the Structure of Consciousness (New York, Bantam, 1989) en Daniel Denett in Consciousness Explained (Little, Brown, Boston, 1991) beweren dat quantummechanica helemaal niets te maken heeft met de processen in de hersenen.
[29]Aerts, D. and Aerts, S., Applications of quantum statistics in psychological studies of decision processes, Foundations of Science, 1, 65, 1994.
[30]De strijd tussen de twee paradigma's is duidelijk te identificeren in de poging om een overzicht te geven van de nieuwe natuurkunde, waar quantummechanica naast de nieuwe wetenschap van chaos en complexiteit staat, met een toegegeven leemte voor de unificatie:
- Davies, P., (ed.), The new physics, Cambridge University Press, 1992.
- Hao Bai-Lin (ed.), Chaos, World Scientific, Singapore, 1984.
- Cvitanovic, P., (ed.), Universality in Chaos, Adam Hilger, Bristol, 1984.
Men moet opmerken dat vele deelnemers aan de beweging rond de wetenschappen van chaos en complexiteit volledig overtuigd waren van de fundamentele participatorische aard van de werkelijkheid, en dit zelfs expliciet naar voren brachten in de modellen die ze ontwierpen: Stuart Kauffman inThe Origins of Order: self-organization and selection in evolution, (Oxford University Press, Oxford, 1993), en John Holland in Echoing Emergence: objectives, rough definitions and speculations for Echo-class models, (inIntegrative Themes, G. Cowan, D. Pines, D. Melzner (eds.), Addison-Wesley, Reading, MA, 1994).
[31]Een zeer algemene aanzet tot de nieuwe quantumformalismen vindt men in:
- Randall, C.H. and Foulis, D.G., The operational approach to quantum mechanics, in Hooker, C.A., ed., Physical theories as logico-operational structures, Reidel, 1979.
Een meer fysische formulatie van de nieuwe quantumformalismen vindt men in:
- Piron, C., Foundations of Quantum Physics, W.A. Benjamin, Inc. London, Amsterdam, 1976.
- Aerts, D., Foundations of Physics, 12, 1131, 1982, Foundations of Physics, 24, 1227, 1992.
[32] Aerts, D., De muze van het leven: quantummechanica en de aard van de werkelijkheid, Pelckmans, Agora-Kok, 1992.
[33] Rosseel, E., Ethical Socialism, te verschijnen.
[34]Latour, B., Wetenschap in actie, Bert Bakker, Amsterdam, 1988 (oorspronkelijke titel: Science in Action).
[35]Academie der Wissenschaften zu Berlin; Forschungsbericht 3, Einheit, Interdisciplinarität, Complementarität, 1991, Forschungbericht 4, Einheit der Wisseschaften, 1991.
[36]- Aerts, D., Apostel, L., De Moor, B., Hellemans, S., Maex, E., Van Belle, H., Van der Veken, J., Wereldbeelden: van fragmentering naar integratie, Pelckmans, Kapellen, 1991.
- Aerts, D., Apostel, L., De Moor, B., Hellemans, S., Maex, E., Van Belle, H., Van der Veken, J., Cirkelen om de wereld: concrete invullingen van het wereldbeeldenproject, Pelckmans, Kapellen, 1994.
[37]- Medar, C., Een school om te leven, een leefschool, die Keure, Brugge, 1990.
- Mutsaert, C., De Jena-planschool van Peter Petersen, Bijlefeld, Utrecht, 1972.
- Rogers, C., Client als middelpunt, Leminscaat, Rotterdam, 1975.
- Maslow, A.H., Ontplooing, menselijke mogelijkheden, Leminscaat, Rotterdam, 1971.
- Vossen, A.J.M., Zichzelf worden in menselijke relaties, De Toorts, Haarlem, 1970.